دیالیز (Dialysis) یکی از مهمترین روشهای درمانی برای بیمارانی است که کلیههای آنها توانایی تصفیه خون را از دست دادهاند. زمانی که عملکرد کلیهها به میزان قابل توجهی کاهش پیدا میکند، مواد زائد، سموم و مایعات اضافی در بدن تجمع مییابند و ادامه این وضعیت میتواند عوارض جدی و حتی خطرناک ایجاد کند. در چنین شرایطی، دیالیز بخشی از وظایف کلیه را بر عهده میگیرد و به حفظ تعادل بدن کمک میکند.
برخلاف تصور بسیاری از افراد، دیالیز درمان بیماری کلیه نیست، بلکه روشی برای جایگزین کردن بخشی از عملکرد کلیههاست. این درمان باعث میشود مواد زائد از خون خارج شوند، تعادل آب و الکترولیتهای بدن حفظ شود و بیمار بتواند زندگی باکیفیتتری داشته باشد.
بسیاری از بیماران پس از شنیدن نام دیالیز، نگران آینده خود میشوند و سوالاتی مانند «آیا دیالیز درد دارد؟»، «آیا دیالیز دائمی است؟» یا «آیا بعد از دیالیز کلیه دوباره کار میکند؟» برایشان پیش میآید. پاسخ این سوالات به علت نارسایی کلیه، شرایط جسمانی بیمار و نوع درمان بستگی دارد که در ادامه این مقاله به همه آنها خواهیم پرداخت.
کلیه چه وظایفی در بدن دارند؟
کلیهها دو عضو حیاتی هستند که نقش بسیار مهمی در حفظ سلامت بدن دارند. هر فرد سالم دارای دو کلیه است که در دو طرف ستون فقرات و زیر دندهها قرار گرفتهاند. این اندامها بهطور شبانهروزی خون را تصفیه کرده و مواد زائد را از بدن خارج میکنند.
مهمترین وظایف کلیه عبارتاند از:
- تصفیه خون و دفع مواد زائد
- تنظیم میزان آب بدن
- تنظیم سدیم، پتاسیم و سایر الکترولیتها
- کنترل فشار خون
- کمک به تولید گلبولهای قرمز
- فعالسازی ویتامین D برای سلامت استخوانها
- حفظ تعادل اسیدی و بازی بدن
کلیههای سالم روزانه حدود ۱۸۰ لیتر خون را فیلتر میکنند و در نهایت حدود ۱ تا ۲ لیتر ادرار تولید میشود. زمانی که عملکرد کلیه کاهش پیدا میکند، مواد زائد در بدن تجمع مییابند و همین موضوع میتواند باعث بروز علائمی مانند خستگی، تهوع، تورم بدن و تنگی نفس شود.
چرا بیماران به دیالیز نیاز پیدا میکنند؟
دیالیز زمانی انجام میشود که کلیهها دیگر نتوانند وظایف طبیعی خود را انجام دهند. این وضعیت ممکن است بهصورت تدریجی و طی چند سال یا بهطور ناگهانی ایجاد شود.
مهمترین دلایل نیاز به دیالیز عبارتاند از:
نارسایی مزمن کلیه
شایعترین علت انجام دیالیز، نارسایی مزمن کلیه است. در این بیماری، عملکرد کلیهها بهآرامی کاهش پیدا میکند و در مراحل پیشرفته، بیمار برای ادامه زندگی به دیالیز یا پیوند کلیه نیاز خواهد داشت.
دیابت
دیابت یکی از مهمترین عوامل آسیب کلیه در سراسر جهان است. افزایش طولانیمدت قند خون به رگهای خونی ظریف کلیه آسیب میزند و به مرور باعث کاهش عملکرد آن میشود.
فشار خون بالا
فشار خون کنترلنشده میتواند به بافت کلیه آسیب برساند و در نهایت باعث نارسایی کلیه شود. به همین دلیل، کنترل فشار خون یکی از مهمترین راههای پیشگیری از بیماریهای کلیوی است.
بیماریهای ارثی کلیه
برخی بیماریهای ژنتیکی مانند بیماری کلیه پلیکیستیک، بهمرور زمان عملکرد کلیه را کاهش میدهند و ممکن است بیمار را به دیالیز نیازمند کنند.
نارسایی حاد کلیه
گاهی اوقات به علت عفونت شدید، کمآبی، شوک، مصرف برخی داروها یا مسمومیت، عملکرد کلیه بهطور ناگهانی مختل میشود. در این شرایط ممکن است بیمار برای مدت کوتاهی به دیالیز نیاز داشته باشد و پس از بهبود، عملکرد کلیه دوباره بازگردد.
چه زمانی دیالیز لازم میشود؟
شروع دیالیز تنها بر اساس نتایج آزمایش خون انجام نمیشود. پزشک علاوه بر بررسی آزمایشها، وضعیت عمومی بیمار، علائم بالینی و کیفیت زندگی او را نیز ارزیابی میکند.
بهطور معمول، زمانی که عملکرد کلیه به حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد برسد و بیمار علائم قابل توجهی داشته باشد، احتمال شروع دیالیز افزایش پیدا میکند.
برخی از مهمترین علائمی که ممکن است نشاندهنده نیاز به دیالیز باشند عبارتاند از:
- خستگی شدید و مداوم
- تهوع و استفراغ
- بیاشتهایی
- ورم پاها و صورت
- تنگی نفس
- کاهش حجم ادرار
- خارش شدید پوست
- گرفتگی عضلات
- افزایش فشار خون
- اختلال در خواب
البته تصمیم نهایی برای شروع دیالیز باید توسط پزشک متخصص کلیه انجام شود و هرگز نباید صرفاً بر اساس یک نتیجه آزمایش یا مشاهده چند علامت، درباره شروع درمان تصمیمگیری کرد.
علائم نارسایی کلیه که نباید نادیده گرفته شوند
بیماری کلیوی معمولاً در مراحل اولیه علائم واضحی ایجاد نمیکند، اما با پیشرفت بیماری ممکن است نشانههای زیر ظاهر شوند:
- احساس خستگی و ضعف مداوم
- ورم پاها، مچ پا یا صورت
- کاهش یا افزایش غیرطبیعی حجم ادرار
- تنگی نفس
- تهوع و استفراغ
- کاهش اشتها
- بیخوابی
- خارش شدید پوست
- گرفتگی عضلات
- کاهش تمرکز
- افزایش فشار خون
در صورت مشاهده این علائم، مراجعه به پزشک برای بررسی عملکرد کلیه اهمیت زیادی دارد.
انواع دیالیز
به طور کلی، دیالیز به دو روش اصلی انجام میشود: همودیالیز و دیالیز صفاقی. هر دو روش با هدف خارج کردن مواد زائد، سموم و مایعات اضافی از بدن انجام میشوند، اما نحوه انجام، محل درمان و سبک زندگی بیمار در هر کدام متفاوت است.
انتخاب بهترین روش دیالیز به عواملی مانند علت نارسایی کلیه، سن بیمار، بیماریهای زمینهای، وضعیت قلب و عروق، شرایط زندگی و نظر پزشک متخصص بستگی دارد. برخی بیماران میتوانند دیالیز را در منزل انجام دهند، در حالی که برخی دیگر باید بهطور منظم به مراکز دیالیز مراجعه کنند.
روشهای اصلی دیالیز عبارتاند از:
- همودیالیز
- دیالیز صفاقی
در شرایط خاص مانند بستری بودن در بخش مراقبتهای ویژه، ممکن است از روشهای دیگری مانند دیالیز مداوم (CRRT) نیز استفاده شود، اما این روشها کاربرد عمومی ندارند.
همودیالیز چیست؟
همودیالیز رایجترین روش درمانی برای بیماران مبتلا به نارسایی کلیه است. در این روش، خون بیمار از طریق یک مسیر عروقی وارد دستگاه دیالیز شده، پس از عبور از فیلتر مخصوص (دیالیزر)، مواد زائد و مایعات اضافی از آن جدا میشود و خون تصفیهشده دوباره به بدن بازمیگردد.
در بیشتر بیماران، همودیالیز سه جلسه در هفته انجام میشود و هر جلسه معمولاً بین سه تا پنج ساعت طول میکشد. البته تعداد جلسات و مدت زمان آن با توجه به شرایط هر بیمار ممکن است متفاوت باشد.
هدف اصلی همودیالیز، حفظ تعادل بدن و جلوگیری از تجمع مواد سمی در خون است. این روش کیفیت زندگی بسیاری از بیماران را بهبود میبخشد و امکان ادامه فعالیتهای روزمره را برای آنها فراهم میکند.
همودیالیز چگونه انجام میشود؟
قبل از شروع درمان، فشار خون، نبض و وزن بیمار اندازهگیری میشود. سپس بیمار روی تخت مخصوص دیالیز قرار میگیرد و از طریق فیستول یا کاتتر به دستگاه متصل میشود.
در طول جلسه، خون به آرامی وارد دستگاه شده و پس از عبور از فیلتر، مواد زائد مانند اوره و کراتینین از آن جدا میشوند. همچنین مایعات اضافی بدن نیز بر اساس برنامه درمانی خارج میشوند.
در پایان جلسه، خون تصفیهشده به بدن بازمیگردد، سوزنها خارج میشوند و محل ورود آنها پانسمان میشود.
بیشتر بیماران در طول دیالیز میتوانند استراحت کنند، کتاب بخوانند، موسیقی گوش دهند یا تلویزیون تماشا کنند.
مزایای همودیالیز
همودیالیز یکی از مؤثرترین روشهای جایگزینی عملکرد کلیه محسوب میشود و مزایای متعددی دارد، از جمله:
- تصفیه مؤثر خون
- حذف سریع مواد زائد
- کنترل بهتر مایعات بدن
- انجام درمان زیر نظر تیم پزشکی
- مناسب برای اکثر بیماران مبتلا به نارسایی کلیه
معایب همودیالیز
با وجود مزایای فراوان، همودیالیز محدودیتهایی نیز دارد که آگاهی از آنها میتواند به بیمار در مدیریت بهتر درمان کمک کند.
از جمله معایب همودیالیز میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نیاز به مراجعه منظم به مرکز دیالیز
- محدودیت در مصرف مایعات
- محدودیت در مصرف برخی مواد غذایی
- احتمال افت فشار خون در حین دیالیز
- احساس خستگی پس از پایان جلسه
- احتمال گرفتگی عضلات
بیشتر این عوارض موقتی هستند و با تنظیم برنامه درمانی و رعایت توصیههای پزشک قابل کنترل خواهند بود.
دیالیز صفاقی چیست؟
دیالیز صفاقی یکی دیگر از روشهای جایگزینی عملکرد کلیه است که در آن از پرده صفاق (پریتونئوم) داخل شکم بهعنوان یک فیلتر طبیعی استفاده میشود. در این روش، مایع مخصوص دیالیز از طریق یک کاتتر دائمی وارد حفره شکم میشود. مواد زائد و مایعات اضافی از طریق رگهای خونی موجود در پرده صفاق وارد این مایع شده و پس از چند ساعت، مایع تخلیه و با مایع جدید جایگزین میشود.
بسیاری از بیماران پس از آموزش توسط تیم درمان میتوانند دیالیز صفاقی را در منزل انجام دهند و نیاز کمتری به مراجعه مکرر به مراکز درمانی خواهند داشت.
مزایای دیالیز صفاقی
- امکان انجام درمان در منزل
- آزادی بیشتر در برنامه روزانه
- حذف تدریجی مایعات اضافی
- نوسان کمتر فشار خون
- مناسب برای برخی بیماران قلبی
معایب دیالیز صفاقی
در کنار مزایا، این روش نیز محدودیتهایی دارد، از جمله:
- نیاز به رعایت دقیق اصول بهداشتی
- احتمال عفونت پرده صفاق (پریتونیت)
- نیاز به آموزش کامل بیمار
- مناسب نبودن برای همه بیماران
به همین دلیل، انتخاب بین همودیالیز و دیالیز صفاقی باید با نظر پزشک متخصص و بر اساس شرایط هر بیمار انجام شود.
دستگاه دیالیز چگونه کار میکند؟
دستگاه دیالیز با استفاده از یک فیلتر مخصوص که به آن دیالیز گفته میشود، مواد زائد، سموم و آب اضافی را از خون جدا میکند. خون از یک مسیر وارد دستگاه شده، از میان هزاران فیبر بسیار نازک عبور میکند و سپس خون تصفیهشده دوباره به بدن بازمیگردد. دستگاه دیالیز تنها بخشی از عملکرد کلیه را جایگزین میکند و قادر به انجام تمام وظایف طبیعی کلیه نیست.
فیستول چیست؟
برای انجام همودیالیز باید راه مناسبی برای دسترسی به خون وجود داشته باشد. بهترین روش، ایجاد فیستول شریانی-وریدی (AV Fistula) است. در این روش، جراح یک شریان و یک ورید را به هم متصل میکند تا جریان خون مناسب برای دیالیز فراهم شود.
مزایای فیستول:
- طول عمر بیشتر
- احتمال عفونت کمتر
- عملکرد بهتر نسبت به کاتتر
کاتتر دیالیز چیست؟
اگر بیمار نیاز فوری به دیالیز داشته باشد یا امکان ایجاد فیستول وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است از کاتتر دیالیز استفاده کند. کاتتر معمولاً در یکی از وریدهای بزرگ گردن یا قفسه سینه قرار میگیرد و امکان انجام سریع دیالیز را فراهم میکند. با این حال، به دلیل افزایش خطر عفونت و لخته شدن خون، معمولاً استفاده از آن موقتی است.
دیالیز صفاقی چیست؟
در دیالیز صفاقی از پرده صفاق داخل شکم بهعنوان فیلتر طبیعی بدن استفاده میشود. مایع مخصوص دیالیز از طریق یک کاتتر وارد حفره شکم شده و پس از جذب مواد زائد و مایعات اضافی، تخلیه میشود. این روش معمولاً در خانه انجام میشود و بیمار پس از آموزش، میتواند بخش زیادی از مراحل درمان را خودش انجام دهد.
مزایا:
- استقلال بیشتر بیمار
- امکان انجام درمان در منزل
- محدودیت کمتر در برنامه روزانه
معایب:
- نیاز به رعایت دقیق بهداشت
- احتمال عفونت صفاق (پریتونیت)
دیالیز چگونه انجام میشود؟ (مرحله به مرحله)
اگر برای اولین بار قرار است دیالیز انجام دهید، آشنایی با مراحل آن میتواند نگرانی شما را کاهش دهد.
مرحله اول؛ پذیرش و ارزیابی
در ابتدای مراجعه، وزن، فشار خون، نبض و وضعیت عمومی بیمار بررسی میشود.
مرحله دوم؛ اتصال به دستگاه
در بیماران دارای فیستول، دو سوزن مخصوص وارد فیستول میشود؛ یکی خون را به دستگاه منتقل میکند و دیگری خون تصفیهشده را به بدن بازمیگرداند.
مرحله سوم؛ تصفیه خون
در طول جلسه، دستگاه بهتدریج مواد زائد، اوره، کراتینین و مایعات اضافی را از خون حذف میکند.
مرحله چهارم؛ پایان جلسه
پس از اتمام دیالیز، سوزنها خارج میشوند، فشار محل ورود سوزن کنترل میشود و وزن و فشار خون بیمار دوباره اندازهگیری میشود.
دیالیز چقدر طول میکشد؟
مدت زمان هر جلسه دیالیز به شرایط بیمار بستگی دارد، اما در بیشتر موارد:
- حدود ۳ تا ۵ ساعت برای هر جلسه
- معمولاً سه جلسه در هفته
پزشک بر اساس عملکرد باقیمانده کلیه، وزن بیمار، میزان مایعات اضافی و نتایج آزمایشها برنامه درمانی را تنظیم میکند.
آیا دیالیز درد دارد؟
بسیاری از بیماران قبل از اولین جلسه دیالیز نگران درد هستند. خود فرایند تصفیه خون معمولاً دردناک نیست. تنها هنگام وارد شدن سوزن به فیستول ممکن است بیمار درد خفیفی احساس کند که معمولاً کوتاهمدت است. در طول جلسه ممکن است برخی افراد دچار افت فشار خون، گرفتگی عضلات یا احساس خستگی شوند که تیم درمان برای کنترل این مشکلات اقدامات لازم را انجام میدهد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان به دیالیز نیاز دارید، لازم نیست نگران هزینهها باشید. مجموعه دالیز سلامت با ارائه خدمات دیالیز بهصورت رایگان در کنار بیماران کلیوی قرار دارد تا مسیر درمان با آرامش و اطمینان بیشتری طی شود. برای دریافت اطلاعات بیشتر و آشنایی با خدمات رایگان دیالیز، با دالیز سلامت در ارتباط باشید و از حمایت یک مجموعه تخصصی بهرهمند شوید.
مؤسسه خیریه خدماتی-درمانی دالیز سلامت، بخشی از مسئولیت اجتماعی و رویکرد خیرخواهانه گروه زرین به مدیریت جناب آقای مهندس شهاب امامی است که با هدف حمایت از بیماران کلیوی و ارائه خدمات درمانی و اجتماعی فعالیت میکند.
مطالعه مقالات مرتبط
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.