علائم نیاز به دیالیز زمانی ظاهر میشوند که عملکرد کلیهها بهطور جدی کاهش پیدا کرده و دیگر قادر به تصفیه خون و دفع مواد زائد نباشند. کلیهها نقش مهمی در تعادل مایعات، تنظیم فشار خون، دفع سموم و حفظ سلامت بدن دارند و زمانی که این وظایف مختل شود، بدن با علائم هشداردهندهای روبهرو میشود که نباید نادیده گرفته شوند.
دیالیز چیست و چه زمانی لازم میشود؟
دیالیز روشی درمانی است که زمانی استفاده میشود که کلیهها بیش از ۸۵ تا ۹۰ درصد از عملکرد خود را از دست داده باشند. در این حالت، کلیهها توانایی طبیعی خود را برای تصفیه خون از دست میدهند و بدن دیگر قادر به دفع مواد زائد نخواهد بود؛ بهطوریکه مواد سمی مانند اوره و کراتینین در خون تجمع پیدا میکنند و باعث بروز علائم مختلف میشوند.
همچنین مایعات اضافی در بدن باقی میمانند و میتوانند منجر به تورم اندامها و تنگی نفس شوند. از سوی دیگر، افزایش پتاسیم و فسفر خون تعادل الکترولیتها را بر هم میزند که این مسئله میتواند باعث اختلالات قلبی، ضعف عضلانی و خارش شدید پوست شود. تجمع اسیدهای مضر در خون نیز موجب ایجاد اسیدوز متابولیک شده و عملکرد طبیعی اندامهای حیاتی را مختل میکند.
دیالیز به دو روش انجام میشود:
-
دیالیز صفاقی
اما پیش از رسیدن به این مرحله، بدن علائمی نشان میدهد که شناخت آنها بسیار حیاتی است.
مهمترین علائم نیاز به دیالیز
در ادامه، مهمترین و شایعترین علائم نیاز به دیالیز را بهصورت کامل بررسی میکنیم:
1. خستگی شدید و مداوم
یکی از اولین و شایعترین علائم نیاز به دیالیز، خستگی شدید و بیدلیل است.
علت:
-
تجمع سموم در خون
-
کمخونی ناشی از کاهش تولید اریتروپویتین
-
اختلال در متابولیسم بدن
نشانهها:
-
خوابآلودگی دائمی
-
بیحالی شدید
-
کاهش تمرکز
-
احساس ضعف حتی بعد از استراحت
اگر این خستگی با علائم دیگر همراه باشد، میتواند زنگ خطر جدی باشد.
2. کاهش یا افزایش غیرطبیعی ادرار
یکی از واضحترین علائم نیاز به دیالیز تغییر در میزان ادرار است.
حالتهای هشداردهنده:
-
کاهش شدید حجم ادرار
-
قطع کامل ادرار
-
کفآلود شدن ادرار
-
تغییر رنگ به تیره یا خونی
-
تکرر ادرار در شب
کاهش ادرار نشانهی واضح نارسایی کلیه پیشرفته است و باید جدی گرفته شود.
3. تورم بدن
تورم یکی از بارزترین علائم نیاز به دیالیز است.
محلهای شایع تورم:
-
پاها و مچ پا
-
دستها
-
صورت (بهویژه صبحها)
-
اطراف چشمها
-
شکم (آسیت)
علت:
ناتوانی کلیه در دفع مایعات اضافی که باعث تجمع آب در بدن میشود.
4. تنگی نفس و احساس خفگی
اگر کلیهها نتوانند مایعات را دفع کنند، این مایع در ریهها جمع میشود و باعث:
-
تنگی نفس
-
نفسنفس زدن
-
احساس فشار در قفسه سینه
-
سختی در خوابیدن به پشت
میشود.
این علامت از علائم اورژانسی نیاز به دیالیز است.
5. افزایش اوره و کراتینین خون
یکی از مهمترین شاخصهای نیاز به دیالیز، بالا رفتن:
-
اوره (BUN)
-
کراتینین
علائم افزایش این مواد:
-
تهوع و استفراغ
-
بیاشتهایی
-
طعم فلزی در دهان
-
بوی بد دهان
-
خارش شدید پوست
6. تهوع، استفراغ و بیاشتهایی
زمانی که سموم در خون تجمع پیدا میکنند:
-
اشتها کاهش مییابد
-
فرد دچار تهوع دائمی میشود
-
وزن کم میکند
-
احساس سنگینی در معده دارد
این علائم معمولا در مراحل پیشرفته نارسایی کلیه دیده میشوند و از علائم مهم نیاز به دیالیز هستند.
7. خارش شدید و خشکی پوست
یکی از علائم کمتر شناختهشده اما مهم:
- خارش شدید و مداوم
- خشکی غیرعادی پوست
- تغییر رنگ پوست به زرد یا خاکستری
علت آن تجمع فسفر و مواد سمی در خون است.
8. اختلال در تمرکز و کاهش هوشیاری
زمانی که سموم در خون افزایش مییابد، مغز نیز تحت تاثیر قرار میگیرد.
علائم:
-
گیجی
-
کاهش تمرکز
-
خوابآلودگی غیرطبیعی
-
فراموشی
-
در موارد شدید: تشنج یا بیهوشی
این نشانهها هشدار جدی برای شروع دیالیز هستند.
9. فشار خون بالا و کنترلنشده
یکی از همزمانترین علائم نیاز به دیالیز، فشار خون بالا است که:
-
با دارو کنترل نمیشود
-
مدام نوسان دارد
-
باعث سردرد و تاری دید میشود
کلیههای سالم نقش اساسی در تنظیم فشار خون دارند.
10. درد استخوان و ضعف عضلات
به دلیل:
-
کاهش ویتامین D
-
افزایش فسفر
-
اختلال در کلسیم
علائم زیر ظاهر میشوند:
-
درد استخوانها
-
ضعف عضلانی
-
شکنندگی استخوان
-
گرفتگی عضلات
در چنین شرایطی، تصمیمگیری برای شروع دیالیز معمولا بر اساس شدت علائم، نتایج آزمایشها و نظر پزشک متخصص انجام میشود. علائم نیاز به دیالیز اگر بهموقع تشخیص داده شوند، میتوانند از بروز عوارض خطرناکتر جلوگیری کنند. مراجعه زودهنگام به پزشک، انجام آزمایشهای منظم و رعایت توصیههای درمانی میتواند روند پیشرفت بیماری را کند کرده و در برخی موارد حتی شروع دیالیز را به تعویق بیندازد.
چه زمانی دیالیز ضروری میشود؟
پزشک معمولا بر اساس مجموعهای از شاخصهای بالینی و آزمایشگاهی تصمیم به شروع دیالیز میگیرد؛ بهطوریکه کاهش شدید نرخ فیلتراسیون گلومرولی یا همان GFR به کمتر از ۱۵ نشاندهنده افت جدی عملکرد کلیههاست و یکی از مهمترین معیارهای آغاز دیالیز محسوب میشود. همچنین افزایش قابلتوجه اوره و کراتینین در خون بیانگر ناتوانی کلیهها در دفع مواد سمی است و در صورت همراهی با علائم بالینی، ضرورت دیالیز را افزایش میدهد. بروز علائم شدید بالینی مانند تهوع مداوم، کاهش هوشیاری، ضعف شدید یا تنگی نفس نیز از نشانههای هشداردهنده محسوب میشود.
از سوی دیگر، تجمع مایع در ریهها که میتواند باعث تنگی نفس و اختلال در تنفس شود، یکی از شرایط اورژانسی برای شروع دیالیز است. اسیدوز شدید متابولیک که بهدلیل ناتوانی کلیه در تنظیم تعادل اسیدی–بازی بدن ایجاد میشود، و همچنین اختلالات خطرناک پتاسیم که میتوانند منجر به آریتمیهای قلبی و حتی ایست قلبی شوند، از دیگر عواملی هستند که پزشک را به تصمیم فوری برای آغاز دیالیز سوق میدهند.
توجه: گاهی حتی اگر عدد آزمایش خیلی بالا نباشد، اما علائم شدید باشند، دیالیز ضروری میشود. چه زمانی بیمار به دیالیز نیاز پیدا میکند؟
تفاوت علائم نیاز به دیالیز در زنان و مردان
در زنان:
-
تورم صورت
-
خستگی شدید
-
اختلال قاعدگی
-
کمخونی شدیدتر
در مردان:
-
کاهش میل جنسی
-
ضعف عضلانی
-
تورم پاها
-
خستگی زودرس
آیا میتوان از رسیدن به مرحله دیالیز جلوگیری کرد؟
در بسیاری از موارد میتوان با رعایت اصول مراقبتی و اصلاح سبک زندگی، از پیشرفت نارسایی کلیه جلوگیری کرد یا حداقل روند آن را بهطور قابلتوجهی کند نمود. کنترل دقیق فشار خون نقش بسیار مهمی در حفظ عملکرد کلیهها دارد، زیرا فشار خون بالا یکی از اصلیترین عوامل تخریب بافت کلیه محسوب میشود. همچنین کنترل مناسب دیابت و ثابت نگه داشتن قند خون میتواند از آسیب بیشتر به رگهای کلیوی جلوگیری کند. مصرف آب کافی و متعادل به دفع بهتر سموم کمک میکند، در حالی که رعایت یک رژیم غذایی مناسب شامل کاهش مصرف نمک و پروتئین، فشار وارد بر کلیهها را کاهش میدهد.
علاوه بر این، پیگیری منظم آزمایشهای خون و ادرار و مراجعه دورهای به پزشک باعث میشود هرگونه تغییر در عملکرد کلیهها بهموقع تشخیص داده شده و اقدامات درمانی لازم پیش از رسیدن به مرحله دیالیز انجام شود.
سخن پایانی
در پایان میتوان گفت مهمترین علائم نیاز به دیالیز شامل مجموعهای از نشانههای جسمی و آزمایشگاهی است که نشاندهنده کاهش شدید عملکرد کلیهها هستند. خستگی شدید و مداوم، کاهش یا قطع ادرار، تورم اندامها بهویژه پاها و صورت، تنگی نفس ناشی از تجمع مایعات، تهوع و بیاشتهایی از جمله علائم شایع در این مرحله محسوب میشوند.
همچنین افزایش اوره و کراتینین در آزمایش خون، خارش شدید پوست، فشار خون بالا و اختلال در سطح هوشیاری از نشانههای هشداردهندهای هستند که نشان میدهند بدن دیگر قادر به دفع سموم نیست و نیاز به مداخله درمانی جدی مانند دیالیز وجود دارد. توجه به این علائم و مراجعه بهموقع به پزشک میتواند نقش مهمی در پیشگیری از عوارض خطرناک و حفظ جان بیمار داشته باشد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان به دیالیز نیاز دارید، لازم نیست نگران هزینهها باشید. مجموعه دالیز سلامت با ارائه خدمات دیالیز بهصورت رایگان در کنار بیماران کلیوی قرار دارد تا مسیر درمان با آرامش و اطمینان بیشتری طی شود. برای دریافت اطلاعات بیشتر و آشنایی با خدمات رایگان دیالیز، با دالیز سلامت در ارتباط باشید و از حمایت یک مجموعه تخصصی بهرهمند شوید.
مؤسسه خیریه خدماتی-درمانی دالیز سلامت، بخشی از مسئولیت اجتماعی و رویکرد خیرخواهانه گروه زرین به مدیریت جناب آقای مهندس شهاب امامی است که با هدف حمایت از بیماران کلیوی و ارائه خدمات درمانی و اجتماعی فعالیت میکند.