عوارض دیالیز یکی از مهمترین موضوعاتی است که بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه و خانوادههای آنها باید با آن آشنا باشند. دیالیز اگرچه یک روش درمانی حیاتی است که میتواند جان بسیاری از بیماران را نجات دهد و بخشی از عملکرد از دسترفته کلیهها را جبران کند، اما مانند هر درمان پزشکی دیگری ممکن است با برخی عوارض همراه باشد. شناخت علائم و مشکلات احتمالی ناشی از دیالیز به بیماران کمک میکند تا اقدامات پیشگیرانه لازم را انجام دهند، در زمان مناسب به پزشک مراجعه کنند و کیفیت زندگی خود را بهتر حفظ کنند.
دیالیز چیست و چرا انجام میشود؟
دیالیز درمانی است که زمانی انجام میشود که کلیهها دیگر توانایی کافی برای تصفیه خون، دفع مواد زائد، تنظیم الکترولیتها و کنترل مایعات بدن را نداشته باشند.
دو روش اصلی دیالیز عبارتاند از:
- همودیالیز (Hemodialysis)
- دیالیز صفاقی (Peritoneal Dialysis)
هر دو روش میتوانند جان بیمار را حفظ کنند، اما هرکدام عوارض و چالشهای خاص خود را دارند.
آیا دیالیز عوارض دارد؟
بله. بیشتر بیماران در طول دوره درمان ممکن است برخی از عوارض دیالیز را تجربه کنند، اما شدت این عوارض در افراد مختلف متفاوت است. عوامل مؤثر بر بروز عوارض عبارتاند از:
- سن بیمار
- بیماریهای زمینهای مانند دیابت یا بیماری قلبی
- وضعیت تغذیه
- مدت زمان دیالیز
- کیفیت انجام دیالیز
- رعایت رژیم غذایی و مصرف داروها
خبر خوب این است که بسیاری از عوارض دیالیز قابل پیشگیری یا کنترل هستند.
شایعترین عوارض دیالیز
۱. افت فشار خون
یکی از رایجترین عوارض دیالیز، افت فشار خون است. در طول همودیالیز مقدار قابل توجهی مایع از بدن خارج میشود. اگر این مایع سریعتر از توان بدن خارج شود، فشار خون کاهش پیدا میکند.
علائم
- سرگیجه
- ضعف
- تاری دید
- حالت تهوع
- عرق سرد
- احساس غش
راههای پیشگیری
- محدود کردن مصرف مایعات بین جلسات دیالیز
- تنظیم صحیح میزان برداشت مایع
- مصرف داروهای فشار خون طبق نظر پزشک
- رعایت رژیم غذایی مناسب
۲. گرفتگی عضلات
بسیاری از بیماران هنگام دیالیز دچار گرفتگی عضلات پا میشوند.
علت دقیق این مشکل مشخص نیست اما موارد زیر نقش دارند:
- خروج سریع مایعات
- کاهش فشار خون
- تغییرات الکترولیتی
راههای کاهش گرفتگی
- تنظیم سرعت دیالیز
- انجام حرکات کششی
- اصلاح رژیم غذایی
- بررسی وضعیت الکترولیتها
۳. خستگی شدید
احساس خستگی یکی از شایعترین شکایات بیماران دیالیزی است.
دلایل آن شامل:
- کمخونی
- تجمع سموم بین جلسات
- اختلال خواب
- سوءتغذیه
- بیماریهای قلبی
در بسیاری از بیماران با درمان کمخونی، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی سبک، این مشکل تا حد زیادی کاهش مییابد.
۴. تهوع و استفراغ
برخی بیماران هنگام دیالیز یا پس از پایان آن دچار تهوع میشوند.
علت میتواند شامل موارد زیر باشد:
- افت فشار خون
- تغییر سریع ترکیبات خون
- اضطراب
- مصرف برخی داروها
اگر تهوع مکرر باشد، پزشک باید علت آن را بررسی کند.
۵. سردرد
سردرد ممکن است در طول جلسات دیالیز ایجاد شود.
عوامل مؤثر:
- تغییر فشار خون
- تغییر غلظت مواد محلول خون
- کمآبی
- استرس
در اغلب موارد با تنظیم برنامه دیالیز و کنترل فشار خون، این مشکل کاهش پیدا میکند.
۶. خارش پوست
خارش یکی از آزاردهندهترین عوارض دیالیز است.
دلایل احتمالی عبارتاند از:
- افزایش فسفر خون
- خشکی پوست
- التهاب
- عدم دفع کامل برخی مواد زائد
راههای کنترل
- کنترل فسفر
- استفاده از مرطوبکننده
- رعایت رژیم غذایی
- مصرف داروهای تجویزشده
۷. مشکلات خواب
بسیاری از بیماران دیالیزی از مشکلات خواب رنج میبرند.
مانند:
- بیخوابی
- خواب منقطع
- سندرم پای بیقرار
- خوابآلودگی روزانه
بهبود کیفیت خواب نقش مهمی در افزایش کیفیت زندگی بیماران دارد.
عوارض بلندمدت دیالیز
کمخونی
کلیه سالم هورمون اریتروپویتین تولید میکند که مسئول ساخت گلبول قرمز است.
در نارسایی کلیه، تولید این هورمون کاهش مییابد و بیمار دچار کمخونی میشود.
علائم:
- ضعف
- رنگپریدگی
- کاهش تمرکز
- تنگی نفس
درمان معمولاً شامل تزریق اریتروپویتین و مکمل آهن است.
بیماریهای استخوانی
اختلال در تنظیم کلسیم، فسفر و ویتامین D باعث مشکلات استخوانی میشود.
- درد استخوان
- شکستگی
- ضعف عضلانی
- پوکی استخوان
بیماریهای قلبی و عروقی
مهمترین علت مرگ بیماران دیالیزی، بیماریهای قلبی است.
عوامل خطر:
- فشار خون بالا
- دیابت
- کمخونی
- افزایش فسفر
- التهاب مزمن
کنترل این عوامل میتواند خطر را کاهش دهد.
سوءتغذیه
برخی بیماران اشتهای خود را از دست میدهند یا پروتئین کافی دریافت نمیکنند.
سوءتغذیه باعث این مشکلات میشود:
- کاهش قدرت عضلات
- ضعف سیستم ایمنی
- افزایش خطر عفونت
- کاهش کیفیت زندگی
عوارض دسترسی عروقی در همودیالیز
دسترسی عروقی مناسب یکی از مهمترین بخشهای انجام موفق همودیالیز است، زیرا امکان ورود و خروج خون از بدن را برای تصفیه فراهم میکند. با این حال، این مسیر درمانی ممکن است با مشکلاتی همراه شود که میتوانند روند دیالیز را تحت تأثیر قرار دهند. از جمله شایعترین مشکلات دسترسی عروقی میتوان به عفونت، تشکیل لخته خون، کاهش جریان خون، باریک شدن رگ (تنگی عروق) و اختلال در عملکرد فیستول یا گرافت اشاره کرد. مراقبت صحیح از محل دسترسی، بررسی منظم عملکرد آن و گزارش سریع هرگونه تغییر مانند درد، تورم، قرمزی یا کاهش صدای جریان خون، به پیشگیری از عوارض جدی و افزایش طول عمر دسترسی عروقی کمک میکند.
عفونت
عفونت محل دسترسی عروقی یکی از مهمترین عوارض همودیالیز است و در صورت بیتوجهی میتواند به عفونت گسترده خون (سپسیس) و مشکلات جدی منجر شود. این عارضه معمولاً زمانی رخ میدهد که باکتریها از طریق محل ورود کاتتر، فیستول یا گرافت وارد بدن شوند. از مهمترین علائم آن میتوان به تب، قرمزی، درد، تورم، گرمی پوست و ترشح از محل دسترسی اشاره کرد. در برخی موارد بیمار ممکن است احساس لرز یا ضعف عمومی نیز داشته باشد. رعایت بهداشت محل دسترسی، شستوشوی صحیح دستها قبل از تماس با آن و مراجعه سریع به پزشک در صورت مشاهده هر یک از این علائم، نقش مهمی در پیشگیری از پیشرفت عفونت و حفظ عملکرد دسترسی عروقی دارد.
لخته شدن فیستول یا گرافت
گاهی مسیر جریان خون مسدود میشود و نیاز به مداخله پزشکی پیدا میکند. بررسی روزانه صدای جریان خون (Thrill) و مراجعه سریع در صورت تغییر آن اهمیت زیادی دارد.
عوارض دیالیز صفاقی
افرادی که دیالیز صفاقی انجام میدهند ممکن است با مشکلات متفاوتی مواجه شوند.
عفونت صفاق (پریتونیت)
پریتونیت یا عفونت صفاق شایعترین و مهمترین عارضه دیالیز صفاقی محسوب میشود و در صورت عدم درمان بهموقع میتواند عوارض جدی ایجاد کند. این عفونت معمولاً زمانی رخ میدهد که باکتریها از طریق کاتتر یا به دلیل رعایت نکردن کامل اصول بهداشتی هنگام تعویض مایع دیالیز وارد حفره صفاقی شوند. مهمترین علائم پریتونیت شامل درد شکم، تب، تهوع، استفراغ و کدر شدن مایع دیالیز است.
در برخی بیماران نیز احساس ضعف، لرز یا حساسیت شکم دیده میشود. از آنجا که پریتونیت یک وضعیت اورژانسی پزشکی است، بیمار باید به محض مشاهده این علائم، بدون تأخیر به پزشک یا مرکز دیالیز مراجعه کند تا درمان با آنتیبیوتیک هرچه سریعتر آغاز شود. تشخیص و درمان زودهنگام، خطر آسیب به پرده صفاق، بستری شدن و حتی توقف دیالیز صفاقی را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
فتق شکم
در دیالیز صفاقی، ورود مایع دیالیز به داخل حفره شکم باعث افزایش حجم و فشار داخل شکم میشود. در برخی بیماران، بهویژه افرادی که دیواره عضلات شکم ضعیفتری دارند، این افزایش فشار میتواند باعث ایجاد فتق شود. فتق معمولاً به شکل برجستگی یا تورم در ناحیه شکم، ناف یا کشاله ران ظاهر میشود و ممکن است با احساس درد، ناراحتی یا سنگینی همراه باشد. رعایت حجم مناسب مایع دیالیز، بررسی منظم وضعیت بیمار توسط پزشک و گزارش هرگونه برجستگی یا درد غیرطبیعی میتواند به تشخیص زودهنگام و کنترل این عارضه کمک کند.
افزایش وزن
در دیالیز صفاقی، مایع مورد استفاده برای تصفیه خون معمولاً حاوی گلوکز است که به جذب مایعات اضافی از بدن کمک میکند. با این حال، بخشی از گلوکز موجود در این محلول ممکن است از طریق پرده صفاق جذب بدن شود و دریافت کالری اضافی ایجاد کند. این موضوع در برخی بیماران میتواند باعث افزایش وزن، افزایش قند خون یا تجمع چربی بدن شود. کنترل میزان مصرف مواد غذایی، رعایت رژیم مناسب، پایش وزن بهصورت منظم و تنظیم نوع و غلظت محلول دیالیز با نظر پزشک میتواند به کاهش این عارضه کمک کند.
آیا دیالیز باعث از کار افتادن کامل کلیه میشود؟
خیر. این باور اشتباه است که دیالیز کلیه را تنبل میکند. دیالیز جایگزین عملکرد از دسترفته کلیه است و باعث تخریب کلیه نمیشود. در برخی بیماران مبتلا به نارسایی حاد کلیه، پس از مدتی عملکرد کلیهها ممکن است تا حد زیادی بازگردد و دیگر نیازی به دیالیز نباشد.
چگونه میتوان عوارض دیالیز را کاهش داد؟
رعایت برخی نکات مراقبتی و داشتن سبک زندگی مناسب میتواند نقش مهمی در کاهش احتمال بروز عوارض دیالیز داشته باشد. پیروی از برنامه منظم جلسات دیالیز، رعایت رژیم غذایی توصیهشده، مصرف صحیح داروها، کنترل میزان مصرف مایعات، مراقبت از محل دسترسی عروقی و انجام پیگیریهای منظم پزشکی از جمله اقداماتی هستند که به حفظ سلامت بیمار و بهبود کیفیت زندگی او کمک میکنند. همچنین توجه به علائم غیرطبیعی و اطلاعرسانی سریع به پزشک در صورت بروز مشکل، میتواند از پیشرفت بسیاری از عوارض جلوگیری کند.
رعایت رژیم غذایی
تغذیه مناسب یکی از مهمترین عوامل در کنترل عوارض دیالیز و حفظ سلامت بیماران مبتلا به نارسایی کلیه است. از آنجا که کلیهها توانایی کافی برای دفع برخی مواد اضافی از بدن را ندارند، رعایت رژیم غذایی مناسب میتواند از تجمع مواد معدنی و مایعات اضافی جلوگیری کند. بیماران دیالیزی باید میزان مصرف نمک، پتاسیم، فسفر و مایعات را مطابق توصیه پزشک و متخصص تغذیه تنظیم کنند. رعایت این محدودیتها به کنترل فشار خون، کاهش تورم، جلوگیری از مشکلات قلبی و استخوانی و بهبود عملکرد بدن در طول دوره درمان کمک میکند.
حضور منظم در جلسات دیالیز
رعایت منظم برنامه جلسات دیالیز نقش مهمی در حفظ تعادل مواد زائد و مایعات بدن دارد. کاهش مدت زمان دیالیز یا حذف جلسات درمانی میتواند باعث تجمع سموم، افزایش سطح مواد زائد در خون و ایجاد مشکلاتی مانند خستگی شدید، تنگی نفس، تورم، افزایش فشار خون و تشدید سایر عوارض دیالیز شود. انجام کامل جلسات طبق برنامه تعیینشده توسط پزشک، به بدن کمک میکند تا مواد اضافی بهتر دفع شده و روند درمان با اثربخشی بیشتری ادامه پیدا کند.
مصرف منظم داروها
داروهای تجویزشده مانند:
- داروهای کنترل فشار خون
- بایندرهای فسفر
- مکمل آهن
- اریتروپویتین
باید طبق دستور پزشک مصرف شوند.
فعالیت بدنی
ورزش سبک مانند پیادهروی میتواند:
- خستگی را کاهش دهد.
- کیفیت خواب را بهبود بخشد.
- سلامت قلب را حفظ کند.
- قدرت عضلات را افزایش دهد.
مراقبت از دسترسی عروقی
بیمار باید:
- محل فیستول را تمیز نگه دارد.
- از وارد شدن ضربه جلوگیری کند.
- از گرفتن فشار خون روی آن دست خودداری کند.
- هرگونه تغییر را سریع به پزشک اطلاع دهد.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر باید سریعاً با پزشک یا مرکز دیالیز تماس بگیرید:
- تب و لرز
- درد شدید قفسه سینه
- تنگی نفس
- خونریزی شدید
- کاهش هوشیاری
- تورم شدید
- قطع شدن صدای فیستول
- خروج ترشح از محل دسترسی
- درد شدید شکم در دیالیز صفاقی
- کدر شدن مایع دیالیز
آیا همه بیماران دیالیزی دچار عوارض میشوند؟
خیر. بسیاری از بیماران تنها عوارض خفیفی را تجربه میکنند و با رعایت توصیههای پزشکی زندگی فعالی دارند.
آیا دیالیز دردناک است؟
خود فرایند دیالیز معمولاً دردناک نیست، اما ورود سوزن، گرفتگی عضلات یا افت فشار خون ممکن است باعث ناراحتی شود.
آیا عوارض دیالیز دائمی هستند؟
بیشتر عوارض دیالیز موقتی و قابل کنترل هستند. با تنظیم برنامه درمان، رعایت رژیم غذایی و پیگیری منظم پزشکی، شدت بسیاری از آنها کاهش مییابد.
آیا میتوان از همه عوارض دیالیز پیشگیری کرد؟
خیر. برخی عوارض به دلیل بیماری زمینهای یا شرایط بیمار اجتنابناپذیر هستند، اما بخش قابل توجهی از آنها با مراقبت مناسب، تغذیه صحیح، کنترل بیماریهای همراه و انجام منظم دیالیز قابل پیشگیری یا کنترل است.
سخن پایانی
عوارض دیالیز موضوعی مهم برای تمامی بیماران مبتلا به نارسایی کلیه و خانوادههای آنها است. افت فشار خون، گرفتگی عضلات، خستگی، خارش، مشکلات خواب، کمخونی، بیماریهای استخوانی، بیماریهای قلبی و عفونت از مهمترین عوارض این درمان محسوب میشوند. با این حال، دیالیز درمانی حیاتی است که میتواند جان بیمار را حفظ کرده و کیفیت زندگی او را بهبود بخشد.
رعایت برنامه منظم دیالیز، پیروی از رژیم غذایی، مصرف صحیح داروها، مراقبت از دسترسی عروقی و مراجعه منظم به پزشک، نقش بسیار مهمی در کاهش عوارض دیالیز و افزایش طول عمر و کیفیت زندگی بیماران دارد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان به دیالیز نیاز دارید، لازم نیست نگران هزینهها باشید. موسسه خیریه خدمات-درمانی دالیز سلامت با ارائه خدمات دیالیز بهصورت رایگان در کنار بیماران کلیوی قرار دارد تا مسیر درمان با آرامش و اطمینان بیشتری طی شود. برای دریافت اطلاعات بیشتر و آشنایی با خدمات رایگان دیالیز، با دالیز سلامت در ارتباط باشید و از حمایت یک مجموعه تخصصی بهرهمند شوید.
مؤسسه خیریه خدماتی-درمانی دالیز سلامت، بخشی از مسئولیت اجتماعی و رویکرد خیرخواهانه گروه زرین به مدیریت جناب آقای مهندس شهاب امامی است که با هدف حمایت از بیماران کلیوی و ارائه خدمات درمانی و اجتماعی فعالیت میکند.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.