کلیه یکی از مهمترین و حیاتیترین اندامهای بدن انسان است که نقش اساسی در حفظ سلامت، تعادل داخلی و ادامه حیات دارد. کلیه با تصفیه خون، دفع مواد زائد، تنظیم آب و املاح، کنترل فشار خون و تولید برخی هورمونهای مهم، به بدن کمک میکنند تا در شرایط طبیعی باقی بماند. اختلال در عملکرد کلیه میتواند پیامدهای جدی و حتی تهدیدکننده زندگی داشته باشد و در مراحل پیشرفته، فرد را نیازمند درمانهایی مانند دیالیز کند. در این مقاله بهصورت جامع بررسی میکنیم که کلیه چه نقشی در بدن دارند، چرا دچار آسیب میشوند، عوامل از کار افتادن کلیه چیست و دیالیز چه جایگاهی در درمان نارسایی کلیه دارد.
کلیه چیست و چه ساختاری دارد؟
کلیه اندامی لوبیاییشکل است که در دو طرف ستون فقرات و در قسمت خلفی شکم قرار دارد. هر فرد سالم معمولا دو کلیه دارد که هر کدام حدود 10 تا 12 سانتیمتر طول دارند. کلیهها از میلیونها واحد عملکردی به نام نفرون تشکیل شدهاند. هر نفرون شامل گلومرول و توبولهاست که وظیفه تصفیه خون و تولید ادرار را بر عهده دارند. سلامت هر نفرون برای عملکرد طبیعی کلیه ضروری است و تخریب تدریجی آنها باعث کاهش عملکرد کلیه میشود.
نقش کلیه در تصفیه خون
اصلیترین وظیفه کلیه، تصفیه خون است. روزانه حجم زیادی از خون از کلیه عبور میکند و مواد زائد متابولیک مانند اوره، کراتینین و سموم از آن جدا میشوند. کلیه با تنظیم دقیق این فرآیند، مانع تجمع مواد سمی در بدن میشود. زمانی که کلیه نتواند این وظیفه را انجام دهد، سطح سموم در خون افزایش یافته و علائمی مانند تهوع، خستگی شدید و کاهش هوشیاری بروز میکند.
نقش کلیه در تنظیم آب بدن
کلیهها مسئول حفظ تعادل مایعات بدن هستند. آنها با تنظیم میزان ادرار، مقدار آب دفعشده از بدن را کنترل میکنند. در شرایط کمآبی، کلیه آب بیشتری را بازجذب میکند و ادرار غلیظ میشود. در مقابل، در صورت مصرف بیش از حد مایعات، کلیه با افزایش حجم ادرار، آب اضافی را دفع میکند. اختلال در این عملکرد باعث ورم اندامها، افزایش وزن ناگهانی و حتی تجمع مایع در ریهها میشود.
کلیه و تعادل الکترولیتها
الکترولیتهایی مانند سدیم، پتاسیم، کلسیم و فسفر برای عملکرد صحیح اعصاب، عضلات و قلب ضروری هستند. کلیه با تنظیم دفع یا بازجذب این مواد، تعادل الکترولیتی بدن را حفظ میکند. افزایش یا کاهش غیرطبیعی هر یک از این عناصر میتواند عوارض جدی ایجاد کند. برای مثال، افزایش پتاسیم بهدلیل نارسایی کلیه میتواند باعث آریتمی قلبی شود.
نقش کلیه در کنترل فشار خون
کلیه نقش کلیدی در تنظیم فشار خون دارد. این اندام با تنظیم حجم مایعات و ترشح هورمون رنین، فشار خون را کنترل میکند. آسیب به کلیه میتواند باعث افزایش فشار خون شود و از سوی دیگر، فشار خون بالا نیز یکی از مهمترین عوامل تخریب کلیه است. به همین دلیل، بیماری کلیه و فشار خون اغلب بهصورت همزمان دیده میشوند.
نقش هورمونی کلیه
کلیهها علاوه بر وظایف تصفیهای، نقش هورمونی مهمی دارند. آنها هورمون اریتروپویتین را تولید میکنند که در ساخت گلبولهای قرمز نقش دارد. کاهش عملکرد کلیه میتواند باعث کمخونی شود. همچنین کلیه در فعالسازی ویتامین D نقش دارد که برای جذب کلسیم و سلامت استخوانها ضروری است.
چرا کلیه از کار میافتد؟
از کار افتادن کلیه معمولا زمانی رخ میدهد که بافت کلیه بهصورت تدریجی یا ناگهانی دچار آسیب شود و توانایی انجام وظایف اصلی خود را از دست بدهد. این آسیب میتواند در اثر بیماریهایی مانند دیابت و فشار خون بالا ایجاد شود که بهمرور زمان به عروق خونی و واحدهای تصفیهکننده کلیه آسیب میزنند. همچنین عفونتهای شدید، بیماریهای التهابی، انسداد مجاری ادراری، مصرف نادرست و طولانیمدت برخی داروها، کمآبی شدید بدن و سبک زندگی ناسالم از دیگر عواملی هستند که میتوانند باعث تخریب بافت کلیه شوند. اگر این عوامل بهموقع تشخیص داده نشوند و تحت درمان قرار نگیرند، عملکرد کلیه بهتدریج کاهش مییابد و در نهایت ممکن است کلیه به مرحله نارسایی برسد.
شایعترین علت نارسایی کلیه
دیابت شایعترین علت نارسایی کلیه در سراسر جهان محسوب میشود و بخش قابل توجهی از بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه سابقه دیابت دارند. در این بیماری، بالا بودن مداوم قند خون به عروق خونی بسیار ظریف کلیه آسیب میزند و بهتدریج باعث تخریب نفرونها میشود. نفرونها همان واحدهای اصلی تصفیه خون در کلیه هستند.
با ادامه این روند، توانایی کلیه در دفع مواد زائد و تنظیم آب و املاح کاهش پیدا میکند. در مراحل اولیه، آسیب کلیه ممکن است بدون علامت باشد، اما با پیشرفت بیماری علائمی مانند دفع پروتئین در ادرار، ورم اندامها و افزایش کراتینین خون ظاهر میشود. اگر دیابت بهطور منظم کنترل نشود و قند خون در محدوده طبیعی قرار نگیرد، این آسیب بهمرور زمان شدیدتر شده و میتواند به نارسایی مزمن کلیه و در نهایت نیاز به دیالیز منجر شود.
فشار خون بالا و تخریب کلیه
فشار خون بالا یکی از عوامل مهم و شایع در تخریب تدریجی کلیه محسوب میشود، زیرا فشار زیاد و مداوم خون به دیواره رگهای خونی کلیه آسیب میزند و باعث تنگ شدن یا سفت شدن این رگها میشود. در نتیجه، جریان خون کافی به بافت کلیه نمیرسد و واحدهای تصفیهکننده کلیه بهمرور زمان دچار آسیب میشوند. بسیاری از افرادی که به نارسایی مزمن کلیه مبتلا هستند، سالها سابقه فشار خون بالا داشتهاند، حتی اگر این بیماری بهدرستی تشخیص داده یا درمان نشده باشد.
از سوی دیگر، کاهش عملکرد کلیه خود میتواند باعث افزایش بیشتر فشار خون شود و یک چرخه معیوب ایجاد کند که روند تخریب کلیه را سریعتر میکند. به همین دلیل، کنترل منظم فشار خون، مصرف صحیح داروها و اصلاح سبک زندگی نقش بسیار مهمی در حفظ سلامت کلیه و جلوگیری از پیشرفت نارسایی کلیه دارد.
عفونتها و بیماریهای التهابی کلیه
برخی بیماریها مانند گلومرولونفریت، عفونتهای مکرر ادراری و بیماریهای خودایمنی میتوانند باعث التهاب و تخریب بافت کلیه شوند. تشخیص و درمان بهموقع این بیماریها از پیشرفت آسیب کلیه جلوگیری میکند.
مصرف نادرست داروها و کلیه
مصرف طولانیمدت و خودسرانه برخی داروها بهویژه مسکنها، آنتیبیوتیکها و داروهای ضدالتهاب میتواند فشار زیادی به کلیه وارد کند. کلیه مسئول دفع بسیاری از داروها از بدن است و مصرف نادرست آنها میتواند منجر به آسیب جدی کلیه شود.
سبک زندگی ناسالم و تاثیر آن بر کلیه
نارسایی حاد و مزمن کلیه
نارسایی کلیه به دو نوع حاد و مزمن تقسیم میشود. نارسایی حاد کلیه بهطور ناگهانی رخ میدهد و در بسیاری از موارد قابل برگشت است. اما نارسایی مزمن کلیه بهصورت تدریجی پیشرفت میکند و معمولا غیرقابل برگشت است. تشخیص زودهنگام نقش مهمی در کنترل این بیماری دارد.
علائم از کار افتادن کلیه
علائم بیماری کلیه در مراحل اولیه ممکن است خفیف یا نامشخص باشد. خستگی، ورم پاها، کاهش ادرار، تهوع، خارش پوست، بیاشتهایی و تنگی نفس از علائم شایع نارسایی کلیه هستند. توجه به این علائم میتواند به تشخیص زودهنگام کمک کند.
دیالیز روشی درمانی است که زمانی استفاده میشود که کلیه دیگر قادر به انجام وظایف خود نباشند. در دیالیز، مواد زائد و مایعات اضافی از خون خارج میشوند. دیالیز جایگزین کامل کلیه نیست، اما برای ادامه زندگی بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه ضروری است.
انواع دیالیز
دیالیز به دو نوع اصلی تقسیم میشود: همودیالیز و دیالیز صفاقی. در همودیالیز، خون از بدن خارج شده و توسط دستگاه مخصوص تصفیه میشود. در دیالیز صفاقی، از پرده صفاق شکم برای تصفیه خون استفاده میشود. هر روش مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارد.
زندگی با دیالیز
زندگی با دیالیز نیازمند تغییراتی در سبک زندگی است. بیماران باید رژیم غذایی خاصی را رعایت کنند، مصرف مایعات را کنترل کنند و جلسات درمانی منظمی داشته باشند. با وجود محدودیتها، بسیاری از بیماران دیالیزی میتوانند کیفیت زندگی قابل قبولی داشته باشند.
پیشگیری از بیماریهای کلیه
پیشگیری از بیماریهای کلیه نیازمند رعایت چندین نکته اساسی در سبک زندگی و مراقبتهای پزشکی است. کنترل منظم قند خون و فشار خون از مهمترین اقدامات پیشگیرانه محسوب میشود، زیرا دیابت و فشار خون بالا بیشترین آسیب را به بافت کلیه وارد میکنند. مصرف آب کافی به حفظ تعادل مایعات بدن و دفع سموم کمک میکند و از تجمع مواد زائد در خون جلوگیری میکند. پرهیز از مصرف خودسرانه داروها، به ویژه مسکنها و داروهای ضدالتهاب، فشار اضافی بر کلیهها را کاهش میدهد.
همچنین تغذیه سالم، شامل مصرف کمتر نمک، قند و چربیهای ناسالم، و داشتن رژیم غذایی سرشار از میوه و سبزیجات، به حفظ سلامت کلیه کمک میکند. انجام آزمایشهای دورهای و چکاپهای منظم نیز امکان شناسایی زودهنگام مشکلات کلیوی را فراهم میکند و باعث میشود درمان قبل از رسیدن آسیب به مراحل جدی آغاز شود. رعایت این نکات ساده اما موثر میتواند به طور قابل توجهی خطر بروز نارسایی کلیه را کاهش دهد و سلامت این اندام حیاتی را در طول زندگی حفظ کند.
تاثیر دیالیز بر کبد چیست؟ | بررسی کامل عوارض، مراقبتها و راههای پیشگیری
اهمیت آگاهی درباره کلیه
افزایش آگاهی عمومی درباره عملکرد کلیه و عوامل آسیبرسان به آن میتواند نقش مهمی در کاهش شیوع بیماریهای کلیوی داشته باشد. آموزش صحیح، مراجعه بهموقع به پزشک و رعایت توصیههای بهداشتی از کلیدهای حفظ سلامت کلیه هستند.
سخن نهایی
کلیه اندامی حیاتی است که نقشهای متعددی در بدن ایفا میکند. از تصفیه خون و تنظیم آب و الکترولیتها گرفته تا کنترل فشار خون و تولید هورمونها، همگی وابسته به عملکرد صحیح کلیه هستند. از کار افتادن کلیه میتواند زندگی فرد را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد و در مراحل پیشرفته نیاز به دیالیز ایجاد کند. پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مراقبت صحیح بهترین راه برای حفظ سلامت کلیه و جلوگیری از رسیدن به مرحله نارسایی است.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان به دیالیز نیاز دارید، لازم نیست نگران هزینهها باشید. مجموعه دالیز سلامت با ارائه خدمات دیالیز بهصورت رایگان در کنار بیماران کلیوی قرار دارد تا مسیر درمان با آرامش و اطمینان بیشتری طی شود. برای دریافت اطلاعات بیشتر و آشنایی با خدمات رایگان دیالیز، با دالیز سلامت در ارتباط باشید و از حمایت یک مجموعه تخصصی بهرهمند شوید.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.